از حسینیه ارشاد تا حراج تهران

p21-13

از حسینیه ارشاد تا حراج تهران

یادداشتی در باب هنر حکومتی

فرشید رحیمی[۱]

فایل پی دی اف:از حسینیه ارشاد تا حراج تهران

انقلاب ۱۳۵۷ ایران همچون بسیاریاز انقلاب­ها بی ­نیاز از تجدید شور و شعارهای انقلابی، آنهم پس از پیروزی نبود. جریان­های مختلف در بطن نبردهای منتهی به پیروزی انقلاب، به رغم اشتراک در یکی از اهداف نهایی- که همانا سرنگونی رژیم شاه بود-  تفاوت­هایی بنیادین در مبانی ایدئولوژی و اندیشه­ی انقلابی داشتند. آنها بنا بر مختصات فکری و رویکردهای سیاسی­شان، هر کدام با ابزارهای رسانه­ای و فرهنگی متناسب با رویکردهای خود، پیام انقلابی خود را به گوش مردم می­رساندند و نفوذ فکری خود را بسط و گسترش می­دادند. انتشار کتاب، تهی و توزیع نوارهای صوتی با محتوای شعرخوانی، سخنرانی­ و سرودهای انقلابی، چاپ و تکثیر اعلامیه­ها و انتشار تصاویر و عکسهای رهبران سیاسی در قالب پوسترها و اعلانهای تصویری، تلاشی برای تحکیم نمادهای مبارزه و مقاومت را نشان میدادند.

هنر ایران نیز همچون همه بخشهای جامعه درگیر فعالیتهای سیاسی و جریانهای مبارزاتی بود. هنرمندان در رشته­های مختلف، هرکدام بنا برگرایش فکری و عقیدتی خود، با یکی از جریانهای مبارز، نزدیکی و همکاری داشتند. بیشتر ظرفیتهای موجود در هنر و فرهنگ ایران همسو با جریان­های چپ و اندیشه انتقادی بود و بنیان مستحکم این جریان فکری و سیاسی در فرهنگ و هنر ایران با دیگر جریانها غیرقابل مقایسه است. بخشی از هنر ایران نیز به شکلی، در وضعیت میانه و بیطرف، منتظر پایان این رقابت و نزاع ماند و غالبا بعدها ثمره این بی­طرفی را درو کرد. در میان این افراد کسانی هم وجود دارند که بیشترین نزدیکی را با دفاتر فرهنگی رژیم شاه داشتند و بعدها از مخلصین له الدین نهادهای انقلابی اسلامی به شمار آمدند.

پس از پیروزی انقلاب، به فاصله کوتاهی، طیفهای مختلف بتدریج از صحنه سیاسی کشور حذف شدند و جناح اسلامی با محوریت روحانیت، و در قالب ساختاری بنام جمهوری اسلامی ایران سکان سیاسی و اقتصادی کشور را دردست گرفت.

التهاب سالهای پس از انقلاب و فضای ملتهب دانشگاه­ها که آنزمان مهمترین محل فعالیت گروه­های چپ بشمار می­آمدند، به تعطیلی سه­ ساله آنها طی انقلاب فرهنگی با دستور رهبر انقلاب انجامید. این واقعه، در عمل جریان آموزش عالی کشور را دچار وقفه­ای طولانی کرد و در این فرصت بوجود آمده جریان حاکم، بسیاری از استادان و دانشجویان ناهمگون را، تصفیه و از گردونه آموزش عالی کشور حذف کرد. حاکمیت کوشید بافت فکری و جهت­گیری سیاسی دانشگاه­ها و مراکز فرهنگی را نیز همچون عرصه های مدیریتی و اجرایی کشور یکدست و هماهنگ با مبانی فکری خویش سازد. تعارض و درگیری­های گروه­های سیاسی و تلاش حاکمیت برای یکسو کردن همه اندیشه ها با آرمانهای جریان حاکم، بتدریج این تعارض فکری را به میدان فرهنگ و هنر نیز کشاند، و تدوین مبناهای لازم فرهنگی و همچنین معیارهای هنر و فرهنگ اسلامی-انقلابی بیش از پیش برای بخشهای حاکمیت فرهنگی لازم و ضروری بنظر آمد. به دیگر سخن، انقلابی­های جوان اکنون می­بایست چیزی را که از مبنا به آن معترض بودند و آن را سرنگون کرده بودند، از نو احیا و اداره کنند، و این مصداق همان “افتاد مشکلها”، در پی شادکامی اوایل پیروزی انقلاب بود.

انقلاب فرهنگی و سیاست یکدست سازی، همۀ عرصه­های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور، باعث شد بسیاری از چهره­های شاخص و افراد متخصص کشور و از جمله، هنرمندان بنام آنزمان و فعالان فرهنگی، ترک دیار کرده و یا از فعالیت اجرایی و حرفه­ایی کناره گیری کنند. این وضعیت مجال خودنمایی و فعالیت به هنرمندان در حاشیه ماندۀ و یا تازه­کار و جویای نام را فراهم کرد. مجالی که در غیاب چهره­های شاخص و نامداران آن زمان می­توانست نویددهندۀ فرصتهای فراوان مادی و معنوی باشد. آنها با استفاده انحصاری از امکانات موجود و با نزدیکی به نهادهای انقلابی، در صدد ایجاد هنری همسو با حاکمیت موجود و بیان کننده آرمانها و ارزشهای اسلامی- انقلابی آن برآمدند. باید در ابتدا اشاره کنم که به  فاصله دو دهه از این دوران، آثار بسیاری از این مجاهدان نستوه هنر اسلامی- انقلابی شمایلی دیگر یافت و همچون همه جریانهای شتابزده، و فاقد بنیانهای مستحکم فکری و هنری بزودی دستخوش دگرگونی­های بنیادی، و در مواردی درست در برابر و مخالف با رویکردهای اولیه شد.

اولین اقدام در جهت تشکیل جریانِ هنر اسلامی-انقلابی در هنر تجسمی، درحسینیۀ ارشاد، یکی از مکانهای مهم  تاریخ انقلاب، انجام شد. حسینیه ارشاد یکی از حسینیه­ های تهران است که در دهه چهل توسط تنی چند از افراد بانفوذ و متمّول شهر برای امور فرهنگی و مذهبی در تهران، تاسیس شد. این حسینیه، بیشتر محل گردهمایی طبقات متوسط و مُرفه جامعه  متدینِ آن زمان بود و بتدریج با حضور مرتضی مطهری، محمد تقی شریعتی و علی شریعتی محل اجتماع و سخنرانی جریانهای پیشرو و غیر سنّتیِ اسلامی گردید. پس از قطع ارتباط مرتضی مطهری با این مرکز، این مکان پایگاه فکری و محل گردهمایی پیروان و علاقمندان به دکتر شریعتی شد، و محوریت یکی از جریانهای مهم انقلابی را با رویکردی اسلامی اما در زاویه با مبانی سنتی روحانیت را به خود اختصاص داد. در سالهای اولیه دهه پنجاه این مرکز بدلیل گردهمایی­ها و سخنرانی های ضد رژیم شاه تا زمان پیروزی انقلاب تعطیل شد.

پس از بازگشایی حسینیه ارشاد در سال ۱۳۵۸، تنی چند از هنرمندان جوان تجسمی، نمایشگاهی از آثار خود را در زیرزمین این حسینیه به نمایش درآوردند. این افراد بنیانگذاران جریانی بنام «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» شدند که بعدها با ادغام در سازمان تبلیغات اسلامی، وظیفه تبیین و پایه­ریزی «هنر متعهد» اسلامی و انقلابی را در نهادی بنام «حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی» برعهده گرفت. این نهاد و چند نهاد دیگر در کنار وزارتخانه­ایی تحت عنوان «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» به طور موازی فعالیتهای حاکمیتی و دولتی هنر و فرهنگ کشور را بعهده گرفتند. «هنر متعهد» اصطلاحی بود که از ابتدای انقلاب محل بحث  و تحلیل گروه­های مختلف انقلابی بود و بنیان­های آن در بطن مبارزات انقلابی بر ضد رژیم شاه شکل گرفته بود.

با تسلط یافتن جریان حاکم بر عرصه سیاسی کشور، هدف هنر متعهد اسلامی-انقلابی، ایجاد ظواهر عینی و به قولی شعائر این جریان بود. مبارزه با سرمایه داری و مصداق بارز آن “آمریکای جهانخوار” و “رژیم اشغالگر قدس” ،  و نفی  تجمل گرایی و روحیه عدالت طلبی، دو مبنایی بود که در تمام شعارها و اهداف سیاسی-اقتصادی جریان مقابل، یعنی جریان چپ نیز موجود بود و بسیارلازم می­نمود جریان فرهنگی حاکم راهی برای تمایز با رقیب سیاسی خود بجوید. این مسئله منشا بسیاری از سطحی نگری­ها و فرو افتادن هنر حکومتی در ظواهر و کلیشه­های به ظاهر اسلامی شد.

بنیانگذار جمهوری اسلامی، بعدها و در سال ۱۳۶۷ در باره هنر گفته بود: «هنری زیبا و پاک است که کوبنده سرمایه داری و کمونیسم خون‌آشام و نابودکننده اسلام رفاه و تجمل، اسلام التقاط، اسلام سازش و فرومایگی و اسلام مرفهین بی‌درد، و در یک کلمه اسلام آمریکایی باشد» [۲]

هنرمندان جریان متعهد، این قول را در مورد هنر اسلامی- انقلابی از پیش آویزه گوش کرده بودند و درعمل کوشیدند چیزی را بنیان­گذاری کنند که همه آن اهداف را پی­گیری کند و امکان تحقق آنها را فراهم آورد. تفسیر این توصیه ها و تعاریف و تطبیق این آرمانها با مبناهای تاریخی زیباشناختی و فلسفه هنر، امر خطیری بود که در عهده و توان آن جوانان عجول و هیجان­زده نبود.

کوبندگی سرمایه داری، به موازات سرکوبی کمونیسم و مبارزه توامان با اسلام مرفهان بی­درد، هنری را نشانه رفته بود که می­بایست همزمان در سه جبهه موازی بجنگد و سه دشمن مذکور را سرکوب کند؛ این هنر تا آن زمان نمونه تاریخی نداشت. نبرد همزمان با راست و چپ، در عین تعارض با اسلام لیبرال، نیاز به واکاوی دقیق و تحلیل تیمی از فیلسوفان و محققان بود. این اندیشه­ها و توصیه ها همچون بسیاری از نمونه های دیگر در حوزه­های مختلف، همواره درحکم مجوز و  سندی برای نهادسازی و جریان سازی قرار گرفت و بدون واکاوی و تفسیر،  در جایگاه سند اجرایی برای تخصیص بودجه، و تشکیل نهادهای متنوع  با عنوان “دغدغه­ فرهنگی” در نظر گرفته شد.  ایده های مشابه­فراوانی نیز در امور دیگری همچون مدیریت اجرایی، سیاست خارجی و اقتصاد هم در جریان بود و سیستم اجرایی کشور، بدلیل درگیری مدام با امور روزمره، هنوز هم مجالی برای تعیین معنای دقیق آن هنر و واکاوی آن رهنمون­ها را فراهم نیاورده است.

unnamed  از حسینیه ارشاد تا حراج تهران unnamed

به همین دلیل هنر متعهد و اسلامی-انقلابی، عموما در دایره نمادسازی، واقع گرایی، تهییج و یا ذکر مصیبت وقایع تاریخ دین و یا وقایع انقلاب و جنگ ماند و در شکلی از تبلیغات حکومتی به جریان درآمد. بتدریج با تشکیل نهادهای فرهنگی حاکمیتی و تخصیص بودجه های لازم به موازات ستادهای تبلیغات جنگ، بیانی مشترک برای عکاسی، دیوارنگاری و تصویر سازی، داستان و شعر و همچنین تهیه فیلم های مستند و داستانی برای فعالان فرهنگی مستقر در نهادهای حکومتی فراهم آمد. نمادهای مشترک در همه این رشته ها در دستور کار قرار گرفت و جریان هنر متعهد در تفسیری سلبی، انسانِ مسلمانِ انقلابی را در غیاب بنیانگذاری ایجابی و تبیین مبناهای فکری، نماد سازی و کلیشه سازی کرد.  این نماد سازی عموماً به استانداردهایی در  شکل ظاهری اثر منجر شد و از تعریف زیبایی در هنر موسوم به متعهد به سبب تعارضات نهادینه مفاهیم مورد نظرشان، ناتوان ماند. بر این اساس بود که حاکمیت فرهنگی وقت، به شکلی تصمیم گرفت چیزی را که از توضیحش ناتوان است بصورت عینی و با بودجه های دولتی در قالب هنر سفارشی و دولتی به نمایش بگذارد، و در اصطلاح ” جا بیاندازد“.

در ابتدای دهه هفتاد، بتدریج با برگزاری دوسالانه­های نقاشی، و ظهور جشنواره­های مختلف، و فاصله گرفتن از شرایط اضطراری دوران انقلاب و جنگ، به رسم معمول جریانهای حکومتی؛  که در آنها با تغییر ذائقه هیئت حاکم و تغییر شعائر،  جریانهای جدیدی ظهور می­کنند؛ هنر اسلامی- انقلابی بتدریج جای خود را به دامنه وسیعتری تحت عنوان هنر اسلامی داد. بلوک شرق به رهبری اتحاد جماهیر شوروی دیگر وجود خارجی نداشت و سالها بود که جریانهای چپ و مارکسیستی فعالیت دینامیک و عملی در عرصه سیاست کشور نداشتند و به شکلی غیر محسوس سرکوبی دشمن دوم که همانا «سرکوبی کمونیسم» بود، در آن توصیه تاریخی دیگر مصداقی پیدا نمی­کرد. چه، در دوران پرشور هنر انقلابی – اسلامی نیز عملاً بسیاری از آثار با بیانی از هنر انتقادی و در اشکالی از اکسپرسیونیسم روایی و در بطن واقع گرایی اجتماعی، در برابر سرمایه­داری که همانا دشمن اول بود موضع گرفته بودند. گرچه مارکسیسم در هیبت یک دشمن قرار بود بدست هنر متعهد سرکوب شود، اما هنرمندان آن زمان و عمدتا هنرمندان تجسمی، در فقدان هرگونه ابتکار عمل، عملا با برداشت­هایی سطحی از ابزار و نشانه شناسی هنر مارکسیستی بنا داشتند با مارکسیسم بجنگند. و این مطایبه تاریخی هنوز هم در بسیاری از نهادهای حاکمیت فرهنگی و هنر دولتی بوضوح دیده میشود.

در پایان همین دهه بود که دوسالانه بین­المللی نقاشی جهان اسلام برگزار شد. این دوسالانه و برگزاری آن در تهران عملا حاکمیت فرهنگی را متوجه جایگاهی ساخت که می­توانست برای خود دست و پا کند. این جایگاه قبلا در مبانی فکری بنیانگذار انقلاب هم وجود داشت و آن صدور انقلاب و رهبری فکری جهان اسلام بود. لذا بسیاری از نظریه­پردازان حاکمیت به صرافت افتادند تا هنر اسلامی را که معطوف به محورهای مقاومت مسلمانان در کشورهای منطقه بود،  را تبیین کنند و عالم اسلام را بواسطه تجربه­های مشعشع خود، از بیخبری تاریخی و خواب غفلتی که آنها را در برابر نفوذ هنر غرب آسیب­پذیر کرده بود، بیدارکنند.

البته تلاش برخی جریانهای سیاسی و بظاهر فلسفی در ایران بسیار پیش­تر برای صورتبندی یک ساختار فکری با شاخصه­های: اتصال به سنت کلام اسلامی – منطبق بر اصول دین و شریعت تشیّع و در همسویی کامل با اندیشه سیاسی جمهوری اسلامی آغاز شده بود. به شکلی ایجاد نظام فکری به موازات نظام سیاسی مستقر، سیستمی را نوید میداد که آنچه خوبان همه دارند را یکجا داشته باشد. در یک سو از این تلاشها، سید احمد فردید و شاگردانش قرارداشتند که با ارائه خوانشی منطبق با سه مبنای ذکر شده و تفسیری دلبخواه از فلسفه هایدگر، بنا بود مشکل بشریت، اسلام و ایران را یکبار برای همیشه حل کنند و از سوی دیگر عبدالکریم سروش با کشف اندیشمندی همچون کارل پوپر بنا داشت از رقیبان پیشی بگیرد و نسخه­ای شفابخش برای دردهای انسان مسلمان ایرانی ارائه کند. از این میان جریان اول همواره و در دوره­های مختلف مورد عنایت مادی و معنوی حاکمیت قرار گرفته­است و هر چند سال یکبار، تلاشی برای شرح و بسط دستگاه فلسفی فردید با استفاده از کُتب نانوشته! آن مرحوم شکل می­گیرد و هنوز بانیان و حامیان این جریان به تشکیل چنین مبنایی امیدوارند و برای آن هزینه می­کنند. پروژه های متعدد دیگری نیز امروزه در راستای دولت-ملت سازی و بنیادگذاری  نسخه­ای اسلامی، از لیبرالیسم محافظه­کار، در دستور کار نشریات حکومتی و برخی از اندیشمندان معاصر، قرار گرفته است.

از جمع شاگردان فردید و فعالان فرهنگی این حلقه که در این مبحث و در رابطه با هنر اسلامی و متعهد قابلیت اشاره دارد، مرحوم محمد مددپور بود، او بصورت متمرکز بر تبیین مبانی هنر اسلامی کوشش کرد و برآن شد تا ضمن بررسی تاثیرات هنر غرب بر هنر ایران،  و همچنین کاووش در متون فلسفی و عرفانی بتواند صورتبندی جامعی از هنر اسلامی ارائه دهد.

پیش­تر در آثار کسانی چون جلال آل احمد، تلاش برای تبیین دو مبنای غرب و شرق آغاز شده بود. غربزدگی آل احمد ورای ساده انگاری نظری­اش بسیار مقبول جو و روحیه زمانه افتاد، و بستری برای تشکیل دوگانه «ما» و «دیگری» در غیاب تعیین دقیق حدود و ثغور «ما» و در بطن بدبینی تاریخی و دشمنی معاصر با «دیگری» بود. در این تعبیر، تلویحا  اندیشمندان ایرانی یک تنه کلیّتی بنام شرق را نمایندگی می­کردند و بنا داشتند از تمامی فرهنگ و هنر شرق در غیاب شناخت محدوده آن دفاع کنند. مرحوم مددپور در مقاله­ایی، هنر اسلامی را اینگونه تعریف میکند:

هنر اسلامی در واقع هنری است که حاصل تفکر و بینش دینی مسلمانان در مواجهه آن با آثار هنری بیگانگانی است که هنر آنها در ضمن فتوحات اسلامی تسخیر و تصرف شده و بتدریج در حکم مواد در صورت و روح هنری اسلامی هضم و جذب شده­اند.[۳]

به روشنی پیداست که این تعریف بیش از آنکه نشان دهد هنر اسلامی چیست، به شیوه های تولید آن در اثر فتوحات و جنگ­ها اشاره دارد و هم نیاز مبرم به هضم هنر مغلوبان توسط دستگاهی هاضمه به نام هنر اسلامی را گوشزد میکند. به عبارتی، اسلام و اندیشه اسلامی بدون خوراک خارجی و در فقدان هنر غیر اسلامی،  قادر به تولید هنر  نیست، و اگر مسلمانان در حین تسخیر جهان در سرزمینی خالی از سکنه وارد شوند، عملا امکان وجودی هنر اسلامی از بین رفته و ساکنان آن سرزمین بی­نیاز از هنر و بدون مزاحمت هنر، به سوی رستگاری اخروی حرکت می­کردند؛ و یا اگر مقرر بود دین اسلام در سرزمین حجاز باقی بماند، عملا در طی قرون و اعصارمتمادی، تمدن اسلامی از ایجاد و تحقق هنر برای مسلمانانش بر مبنای جهان بینی اسلام  در سرزمین تحت حاکمیت خود ناتوان بود. این تعریف برای کسانی که میخواهند هنر، جنگ و مسئله­ایی مانند غنیمت جنگی را با هم و در یکجا بررسی کنند کم­نظیر است.

بدین گونه بود که بتدریج نظامی دوگانه نگر، بر مبنای حق و باطل برساخته شد و هنر الهی و قدسی در تعاریفی مبهم و نامشخص در برابر هنر شیطانی قد علم کرد. مددپور در همان مقاله میافزاید:

قدر مسلّم آن­چه در جهان اسلام به پیدایی آمده است نه همه قدسی است، بلکه شاهد شیطانی ترین آثار نیزدر این سرزمین هستیم. اگر شاعرانی چون سنایی و عطار به نهایت وجد و حال عشق و فنا و بقا رسیده­اند، اما شاعرانی شیطانی یا نفسانی چون بشار و ابوالعطاهیه و معری و خیام نیز در میان آمده­اند.[۴]

جدای از تعصب و دید بنیادگرایانه این تقسیم بندی­ها، که تناقضی فاحش با بخش عرفانی و غیر تشریعی این اندیشه دارد، و قله­ایی از فهم و دانش بشری، همچون خیام را در زمره هنرمندان شیطانی قرار می­دهد، میتوان به روشنی دریافت، منازعه «ما» و «دیگری» همواره نیاز به هوییت بخشی به هر دوسویه جدال و اعتبار دهی به جنگ میان آنها است. باید پرسید اگر نمایندگان هنر شیطانی، در برابر نمایندگان هنر قدسی وجود دارند؛ پس آیا این دعوا از اساس باطل نیست؟  چراکه امکان تحقق هنر برای هردوسویه این منازعه ممکن درنظر گرفته شده است؛ و تحقق هنر از اساس ارتباطی با محتوای اسلامی و شیطانی  آن ندارد و هنر پیش از آنکه شیطانی یا الهی باشد، قابلیت تحقق داشته است.

 مددپور در سطرهای بعدی همین مقاله  و در بیان شروط تحقق هنر انسی و الهی می­افزاید:

البته راه هنر اُنسی فراتر از این میرود و از راه خیال نیز میگذرد و صورت خیالی را چونان بت و صنم می­بیند. بدین معنی، هنرمندان حقیقی که در مقام حکیم انسی و لاقی شاهدِ غیبی­اند تا آن جا پیش میروند که صورت خیالی را در مرتبه اعلی، حجاب نورانی میدانند.[۵]

مکاشفه شاهد غیبی- چشم اولیاء- سلطانیِ دوعالم- حکیم لاقی- رسوخ به باطن- گذشتن از حجاب کثرت و ….. همه عناصر برسازنده این صورتبندی صعب­العبور هستند. مبنا سازی برای  هنر اسلامی،  با این اصطلاحات و مفاهیم و اعتباردهی به این شروط ماورایی و فرا بشری در راستای تحقق هنر در هنرمند، در اساس امتناع هنر اسلامی و انحطاط تمدن اسلامی را باورپذیرتر می­کند. هنری که مستلزم رسیدن به این درجات عالیه در هنرمند و هنر باشد، نمیتواند مبنای امری اجتماعی و انسانی قرارگیرد، چراکه تمرکز بر تزکیه نفس و کسب همه آن امتیازات فوق بشری هیچگاه نخواهد توانست در بستر ارتباطی جمعی قابل فهم باشد. تصور اینکه کسانی با چشم اولیاءخدا و بینا به حقایق هستی و راسخ به باطن عالَم، داستان کوتاه بنویسند، کلارینت بنوازند، بیمارستانی را طراحی کنند و یا نقاشی کنند، بیشتر از آنکه امکان تحقق هنر را با حکایات و اوهام پیوند زند، مقام عرفا و صلحای مورد علاقه نویسنده را تقلیل داده است. این تفکر از بنیاد دچار تخدیری عمیق از حکایات و روایتهای مشکوک تاریخ صوفیه و شرح­های شورانگیز و افسانه­ایی طامات و کرامات آن عزیزان  است. در ادامۀ همان مقاله مددپور از ماتیس و یانی، در کنار دیگر مسخ کنندگان بخش عظیمی از میراث هنر اسلامی نام می­برد. او ضمن پذیرش انحطاط تمدن سنتی اسلامی، امیدوار است تا «انسان نیمه مدرن مسلمان» در سایه تدین اسلامی عالَمی نو را پدید آورد.

 اندیشه مددپور و همفکرانش، از محدوده بازی­های زبانی با اصطلاحات عرفان اسلامی و ذکر مصائب انحطاط تمدن اسلامی فراتر نرفت و عملا  نسخه اجرایی این تفکر را تا ظهور عارفانی در سطح و عیارِ سنایی، عطار و جامی در هنر معاصر، مُعطّل گذاشت. بعدها در تحقیقات و تالیفات این زمینه، پای حکمت هنر اسلامی هم به میان آمد، و محققان متاخر کوشیدند از شدّت مباحث عرفانی و غیبی در راستای انطباق بیشتر موضوع با شعایر اسلامی و ذائقه شریعت مدارانه اندیشه حاکم بکاهند و بیشتر تحلیل هندسی نقوش و نسبتهای ریاضیاتی تولید زیبایی در تاریخ هنر ایران را در غیاب ذکر ریشه­های یونانی، مربوط به قابلیت حکمت متعالیه و جوشان هنر اسلامی نشان دهند و این مبانی را مصادره به مطلوب کردند.

مجال این نوشته به قدر آن نیست تا زوایای مختلف تئوری سازی برای هنر اسلامی را برشمارد، اما در نهایت و با نگاهی به شرایط کنونی فرهنگ و هنر ایران می­توان دریافت که این جریان از لحاظ نظری و در پیوند با هنر جاری در جامعه، دامنه­ایی محدود در حدود چند واحد درسی در مراکز آموزش عالی جایزه گرفته است.

هنرمندان فعال در این نگرش هم بتدریج، با تغییر رویکردها و در مواجهه با جریان واقعی هنر در جهان معاصر، شیوه­های خود را تغییر دادند و اکنون نمی­توان تصور کرد که این افراد همان جوانان متعصب و هیجان­زده­ایی بودند که کمر به حذف همه چیز برای اثبات حقانیت خود بسته بودند. برخی از آنان نیز  امروزه در میانه معاملات چند ده میلیارد تومانی حراجها و رانت­های هنری در خدمت به  مقوله­ایی تحت عنوان “اقتصاد هنر” غرق شده­اند و ناچارند در این حراج­ها، آثار هنرمندانی را چوب بزنند که زمانی وجودشان را برای ایران و اسلام خطرناک می­دانستند و بازوهای اجرایی حذف این هنرمندان و آثارشان بودند.

امروز هم جریانهای هنر حاکمیتی، در قالب جشنواره­های مختلف، نهادها، بنیادها و بخشهای خصوصی(درظاهر خصوصی و بیشتر باید گفت “خصولتی”) جریان دارد، تکثر این نهادها و هم ترافیک جشنواره­های مختلف، در عمل توهم رنگارنگ بودن و  تکثر رویکردهای هنری را در بستر این مجالس حکومتی القا میکند. اما به روشنی در مواجهه با این نوع از هنر و یا بهتر بتوان گفت “تبلیغات”،  میتوان دریافت تامین منافع سیاسی و اقتصادی حاکمیتها از طریق هنر و فرهنگ، چه بصورت بنیادگرایانه و دستوری (دودهه اولیه پس از انقلاب) و چه در قالبهای لیبرال بورژوازی  (وضعیت معاصر ایران) آن،  قانون نانوشته هر جریان حاکم و دولت مستقر است و عقلای تاریخ، کاری که با پول و دستور انجام میشود را صورتبندی فلسفی نمی­کنند و برایش صغری و کبری نمی­چینند.

میگویند شکست یتیم است و پیروزی صد پدر دارد. امروز از آن هیاهوی هنر متعهد، اثری در حیات جاری هنری و فرهنگی مردم دیده نمی­شود. جریان فرهنگی حاکم هم تمایل چندانی برای بازخوانی کارنامه خود در آن سالها ندارد. امروز اگر توفیقی در آن همه قبض و بسط هنر و حذف و اضافه هنرمندان حاصل شده بود، نیازی به بازبینی چند باره تئوری های هنر متعهد و سیاست­های فرهنگی دیده نمی­شد. کسی باید بپرسد سیاستهای کلان را در یک کشور چند بار می­نویسند.

  افکار و اندیشه بسیار از آن هنروران که در جریان تصفیه فرهنگی و سیسمتهای گزینشی پس از انقلاب، ممنوع و محروم شدند(همچون محصص، عربشاهی و …..) امروز الهام بخش و آموزندۀ نوجویان هنر در دانشگاه­ها است. آثارشان هم در چرخه کسب و کار موسوم به ” اقتصاد هنر” توسط برخی از سابقون و ایثارگران جبهه هنر متعهد، و در مبالغی مغایر با هنر مستضعفان و محرومان در حراجی­ها دست بدست می­شود. زمان زیادی از هجوم رزمندگان هنر اسلامی برای گچ گرفتن نقش­برجسته­های عربشاهی و یا شکستن مجسمه ها و تاراج نقاشی­های محصص نمی­گذرد و هنر متعهد، هنر اسلامی- انقلابی و اخیراً هم هنر ارزشی، امروزه تنها سازمان اقتصادی صرف بودجه ­های فرهنگی حاکمیت است، و آثار تولیدی هم در حکم اسناد هزینه­کرد این تراکنش نجومی، باید سیاهۀ تنخواه این نهادها را پر کند و دفاتر مالی نجبا و اشراف انقلاب نیز باید بواسطه این تراکنش­های فرهنگی از مالیات معاف شوند. اگر هنوز همکسانی در پی تولید هنر انقلابی اسلامی­هستند، باید دید در غیاب این بودجه­ها، منابع مالی و حاشیه­های امن قدرت برای هنرمندان حکومتی، ارزش، تولید آنها از حیث تعهد و مبانی عرفانی و الهی هنر، کجای این حکمت متعالیه و خاکریزهای مجاهدت فرهنگی قرار می­گیرد، و این دستگاه عریض و طویل فرهنگی، و این ضیافت پرخرج تاکنون چند هنرمند قابل اعتنا را در بطن خود پرورش داده است؟

[۱] «توضیح: این یادداشت پیش از این در بهمن ۱۳۹۶و در شماره ۳۶۸ مجلۀتندیس با اندکی تغییرات منتشر شده¬است.»

[۲] – صحیفه امام خمینی،  جلد ۲۱ ، صفحه ۱۴۵

[۳] – هنر اسلامی و جامعه مدرن، محمد مدد پور، ۱۳۸۳، سوره مهر شماره ۷

[۴] – همان

[۵] – همان

banner-ads-telegram-www  از حسینیه ارشاد تا حراج تهران banner ads telegram www

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

27 + = 34